Avrupa için tehlike çanları! Güç krizine Türkiye tahlili

Doç. Dr. İsmail Sarı, Rusya-Ukrayna Savaşı’nın neden olduğu güç krizi üzerine Orta Doğu’da gündeme gelen yeni gaz koridorlarında Türkiye’nin rolünü AA Tahlil için kaleme aldı.

24 Şubat’ta Rusya’nın Ukrayna’yı işgaliyle başlayan savaş, güç arzı şoku ve çok yüksek güç fiyatlarıyla karşı karşıya kalan global iktisada büyük bir yük getirdi. Mevcut duruma Avrupa perspektifinden bakıldığında ise dikkatlerin tekrar çeşitlendirme kaynaklarına, bilhassa Orta Doğu ve Doğu Akdeniz’deki gaz kaynaklarına yöneldiği görülür.

Rusya-Ukrayna Savaşı’ndan bu yana Doğu Akdeniz gazının Avrupa’nın gaz arzı güvenliğinde oynayabileceği roller daha önemli tartışılıyor ve alternatifler üzerinde duruluyor. Uzmanlara nazaran, beş yıl içinde Avrupa Birliği’nin (AB) Rus gazına bağımlılığını sona erdirmesine ait planında –her ne kadar Doğu Akdeniz gazına ait somut bir atıf yapılmasa da– Rusya’dan ithal edilen gazın yaklaşık üçte birinin alternatif kaynaklardan tedarik edilmesinde Doğu Akdeniz gazı dolaylı olarak yer alıyor.

Bu açıdan yılın birinci aylarında Mısır’dan ihraç edilen sıvılaştırılmış doğal gazın (LNG) büsbütün Avrupa piyasalarına kayması dikkat cazibeli. Mısır’daki LNG tesisleri tam kapasite çalışabilirse toplamda 19 milyar metreküp hacme sahip. Bu düzeye ulaşmak için İsrail gazı da gerekliyken, dikkatlerin Türkiye-İsrail doğal gaz boru sınırı projesine çevrilmesinin nedenlerinde biri de bu. Çünkü İsrail, Mısır ve AB ortasındaki mevcut gaz muahedesi, Türkiye-İsrail boru sınırının sağlayabileceği kâfi gaz akışı için uzun vadeli bir tahlil sağlamıyor.

LNG, oburlarının yanı sıra Katar, Nijerya ve ABD ile küçük muahedeler yapmaya çalışan Avrupa için mevcut krizde süreksiz bir tahlil sunmasına karşın kıymetli bir seçenek. Avrupa uzun vadeli bir tahlil istiyorsa, LNG’den daha ucuz ve daha istikrarlı bir gaz kaynağı sunan daha fazla boru çizgisine sahip olmalı. Avrupa’nın mümkün olduğunca çok sayıda alternatif kaynağa gereksinimi var.

ORTA DOĞU’DA YENİ GAZ KORİDORLARI

Mart 2022’de İsrail, Ürdün üzerinden yeni bir güzergah ile Mısır’a gaz ihracatına başladı. İsrailli Ratio Energy şirketi, Ürdün’den geçen rotanın Leviathan alanından 1,8 milyar metreküp ek gaz satmasına yardımcı olduğunu bildirdi. Yılın birinci üç ayında 2,7 milyar metreküpe yükselen rekor doğal gaz satışı gerçekleşti. Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinden evvel Mısır, iki LNG tesisiyle bölgesel bir gaz merkezi olma yolunda planlarını sürdürüyor.

İsrail’in ilgisinin yanı sıra İtalyan Eni-SpA, Avrupa’ya gaz ihracatını artırmak için Mısır’daki varlıklarını ağırlaştırmak istiyor. Yunanistan ise Mayıs 2022’de Dedeağaç’ta 20 ayda tamamlanacak yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) projesini başlattı. Bu projenin ABD ve Katar şirketlerinden gelen tedariklerle 2022’nin sonlarında ya da 2023’ün başlarında hizmete girmesi planlanıyor. Memleketler arası Güç Ajansı (IEA), ABD’nin Avrupa’ya LNG ihracatının, 2022’nin birinci dört ayında arttığını açıkladı. IEA dataları, LNG akışlarındaki değişimin bu yıl ne kadar dramatik olduğunu gösteriyor. IEA, bu yılın birinci dört ayında ABD’nin LNG’sinin yüzde 74’ünü Avrupa’ya gönderdiğini belirtiyor.

AB, Rus gazına büyük ölçüde bağımlı. Gaz alımlarının yüzde 45’ini ve tüketiminin yüzde 40’ını oluşturan, yılda 155 milyar metreküp civarında ithalat yapıyor. AB, ithalatın yüzde 80’ini doğal gaz boru sınırı ile yapıyor ve bu boru çizgileri ortasında büyük oranda irtibat yok. Gaz boru çizgisinin ana kapasiteleri Cezayir, Norveç ve Azerbaycan’da bulunuyor. Cezayir’den gelen akışın, Transmed’de (İtalya üzerinden) yılda 32 milyar metreküpe ve Medgaz’da (İspanya üzerinden) 10 milyar metreküpe yükseltilmesi planlanıyor. İtalya ve İspanya, Cezayir gaz alımlarının yüzde 65’ini ağırlaştırıyor. Münasebetiyle LNG, doğal gaz boru sınırına alternatif olacaktır.

Sorun, LNG’nin ek taşıma ve yine gazlaştırma altyapıları gerektirmesi fakat fazla metan tankeri filosunun olmaması ve genişletilmesinin zorluğudur. Arazi tabanlı tekrar gazlaştırma tesislerinin inşası vakit alıyor ve hayli değerli. Yüzer LNG depolama ve gazlaştırma ünitesi (FSRU) dünya çapında sırf 50 tane ve neredeyse hiçbiri boşta değil. Bunlardan üçünü Almanya kullanmaya çalışıyor. İspanya’nın gazlaştırma kapasitesini fazla kullanma mümkünlüğü, ek geçiş fiyatlarıyla Rusya yerine Cezayir’e bağımlı olma riskiyle karşı karşıya.

TÜRKİYE’NİN ROLÜ

Avrupa’nın kısa ve uzun vadede Rus gazına karşı mümkün olduğunca çok sayıda alternatif kaynağa gereksinimi olduğu açık. Kuzey Denizi, Norveç, Kuzey Afrika, Orta Doğu, Kafkaslar ve ABD’de bulunabilecek kimi alternatifler olsa da, tedariki zorlaştıran teknik, altyapı ve zamanlama pürüzleri kelam konusu. Türkiye’yi aslında coğrafik pozisyonu nedeniyle kıymetli ve değerli bir ülke yapan da bu bağlamda yeni arz kaynaklarının teminat altına alınmasıdır. Geçmişte gazın Türkiye üzerinden Avrupa’ya getirilmesi konusunda önemli planlar olmuş lakin bunların çok azı gerçekleştirilebilmiştir.

Türkiye, Avrupa’yı Azerbaycan, Türkmenistan, İran ve Irak üzere gaz zengini ülkelere bağlıyor. Türkiye, Hazar Denizi’ndeki gaz kaynaklarını Rusya’yı dahil etmeden Avrupa’daki pazarlara getirerek, Avrupa’nın güç arzını artırmayı ve çeşitlendirmeyi amaçlayan Güney Gaz Koridoru (SGC) boru çizgisi sisteminin kalbinde yer alıyor. Bu manada Trans Anadolu Gaz Boru Çizgisi (TANAP) ve Trans-Adriyatik Boru Sınırı (TAP) inşaatı, Türkiye için çok değerli. Lakin bu iş birliği şimdi tam olarak istenilen seviyede gelişmiş değil.

Doğu Akdeniz’de kıymetli gaz yataklarının keşfedilmesinden bu yana, bölge birebir vakitte Avrupa’nın güç güvenliği için Rus gazına bir alternatif olarak da gösteriliyor. Burada da Türkiye, coğrafik pozisyonu ile bu gazın Avrupa pazarlarına taşınmasında rol oynayabilir. Elbette üstesinden gelinmesi gereken birtakım kıymetli siyasi, finansal ve altyapısal zorluklar kelam konusu. Lakin Avrupa’nın Rus gazına alternatif bulma uğraşlarında Türkiye’nin kilit transit ülke olması kuvvetle mümkün.

RUSYA PETROL YAPTIRIMLARINI NASIL DELİYOR?

Avrupa ülkeleri resmi olarak Rusya petrollerine ambargo koysalar da birtakım açık istihbarat kaynakları Rus petrollerinin Yunanistan, Malta ve Rusya açıklarındaki demirleme yerlerinde kurulan, bir gemiden diğer bir gemiye transfer (Ship to ship-STS) ağı ile Avrupa’ya taşındığını gösteriyor. Lloyd’s List Intelligence tarafından derlenen datalara nazaran, Rus ve çoğunlukla Yunan armatörler, Yunanistan’ın Kalamata, Marsaxlokk ve Marsaskala’daki karasularında daha büyük tankerlerdeki kargoları konsolide ediyor.

Novorossiysk, Tuapse ve Taman üzere Rusya’nın Karadeniz limanlarından yükleme yapan tankerler, STS operasyonlarını gerçekleştirmek üzere bu demirleme noktalarına kadar izlenebiliyor. Lloyd’s List tahliline nazaran, seferlerin yaklaşık 79’u Yunan armatörlere ilişkin tankerler tarafından tamamlanıyor. Milletlerarası Güç Ajansı’na nazaran, arz kesintilerine karşın Nisan ayında günde yaklaşık 3,4 milyon varil yani Rusya petrol ihracatının yüzde 43’ü Avrupa’daki rafinerilere gitti. Münasebetiyle Rus petrolüne yönelik yaptırımlar kelam konusu olsa da bahsedilen bu dolaylı satışlar da Avrupa güç pazarını ve muhtemel projeleri etkiliyor.